De laatste vrije journalist van Pskov

Intro:
Ik kende Lev Schlossberg door de stedenband Nijmegen-Pskov. Hij was een vriend van de Russisch-orthodoxe priester vader Pavel Adelgeim (1938 – 2013). Dat was een heel intellectuele en sociale priester, die zich in het openbaar verzette tegen de samenwerking (symfonia) tussen kerk en staat in Rusland. Hij hielp hem wanneer hij problemen had met de staat of de lokale bisschop. Adelgeim werd in 2013 vermoord. Schlossberg was niet aanwezig op de jaarlijkse herdenking van vader Pavel Adelgeim 6 augustus 2025. Zijn vrouw was er wel. Ik maakte bezorgd en ontdekte dat hij sinds juni in huisarrest zit vanwege een onderzoek naar drie strafbare feiten: belediging van het Russische leger (2x) en het verspreiden van ‘fake’ informatie (1x).

Wie is Lev Schlossberg?
Schlossberg is opgeleid als historicus. Hij is vooral geïnteresseerd in het oude Pskov, dat tot 1585 een van Moskovië onafhankelijke stadstaat was. Daardoor is er volgens hem een traditie van vrijheid in de stad blijven bestaan. Later ging hij werken in het onderwijs, waaronder onderwijs aan in moeilijkheden geraakte jongeren in tehuizen. In die tehuizen waren veel mistoestanden. Dat maakte hem bewust van mistoestanden in de Russische samenleving. Hij werd actief in de oppositie binnen de politieke partij Jabloka. Daar ontmoette hij zijn vrouw Zjanna. Hij werd voorzitter van de afdeling Pskov en later vicevoorzitter van Jabloka landelijk. Jabloka maakte in Pskov veel werk van onafhankelijke media door middel van het tijdschrift ‘Goebérnaja’ en via sociale media. Zo bleef er goede informatie beschikbaar niet alleen over politiek, maar ook over de geschiedenis en het culturele leven van Pskov.

Tot ongeveer 2010 waren er enkele oppositiebewegingen in de provinciestad Pskov. De oppositie was was verdeeld. Dat is op zich normaal, maar leidde helas tot een onvermogen om samen te werken. De Pskovse mensenrechten organisatie Vjétsje bijvoorbeeld zag deelname aan de verkiezingen totaal niet zitten. Ze vonden dat schijndemocratie en verspilling van energie. Ze  werkten buitenparlementair als actiegroep, ombudsman en rechtswinkel, waar mensen met hun problemen terecht konden. Schlossberg genoot een tijdlang wel respect in de parlementen (Duma) van de stad en de regio (gouvernement) en zijn redevoeringen maakte ook buiten Pskov en buiten Rusland indruk. Hij kreeg later wel kritiek vanwege zijn kritiek op de werkwijze van Navalny.

In 2014 vond in Oekraïne de ‘oranje revolutie’ plaats en koos het land voor een zelfstandige koers ten opzichte van Rusland. Zogenaamde separatisten namen toen in een aantal regio’s in het Oosten van Oekraïne de macht over. Het was het begin van een oorlog, die in 2022 uitliep op een grootschalige Russische invasie. Het Kremlin ontkende in 2014 elke betrokkenheid. Maar het werd snel duidelijk dat Rusland er ook bij betrokken was. Schlossberg ontdekte dat er toen al Russische militairen van de grote luchtmachtbasis van Pskov vochten in Oekraïne en dat gesneuvelde soldaten begraven werden op het kerkhof van de Elia kerk van het dorp Výboety bij Pskov. De graven waren anoniem. Er stonden geen namen op, want dan zou duidelijk worden dat Rusland toen al militair actief was in Oekraïne. Gevolg is dat de ouders van zulke soldaten niet te horen kregen dat hun zonen gesneuveld waren en dus niet naar de graven konden om te rouwen en hen te gedenken. In de orthodoxe kerk is het herdenken van overledenen heel belangrijk. Ook uit telefoongesprekken bleek de aanwezigheid van soldaten uit Pskov in Oekraïne. Sommige waren daar tegen hun wil. Enkele dagen later werd Schlossberg op straat in elkaar geslagen en belandde in het ziekenhuis. Deze actie van Schlossberg was heel moedig en heel riskant. Hij bracht namelijk staatsgeheimen naar buiten. Dat kon niet zonder gevolgen blijven.

Een zware weg
Jabloka is nog niet verboden, maar krijgt wel steeds meer beperkingen opgelegd. Ze werd uitgesloten van deelname aan de verkiezingen. Schlossberg veroordeelde de invasie van Ruland in Oekraïne in 2022. Hij werd daarop uit de parlementen van de stad en de regio gezet. Zijn huis werd tijdens een huiszoeking overhoop gehaald. Hij werd in juni 2023 gebrandmerkt als ‘buitenlands agent’. Dat betekent dat hij een deel van zijn burgerrechten verloor en dat heel zijn leven en zijn financiën gecontroleerd werden. Nieuwe wetten maakten het steeds erger. Het betekende voor Schlossberg en zijn vrouw een toenemend sociaal isolement en veel stress.

Schlossberg heeft een zware weg gekozen. Hij is niet vertrokken. Omdat hij uit een Joodse familie komt, had hij naar Israël kunnen emigreren. Zijn Joodse achtergrond maakt hem in Rusland extra kwetsbaar. Hij wilde in Rusland blijven, omdat hij vond dat je in de emigratie de voeling met het land verliest en geen invloed meer kunt uitoefenen. Sommigen vonden dat naïef. Het betekende dat hij steeds minder kon zeggen. Vaak voelde je dat hij niet kon zeggen wat hij dacht. Binnen Rusland kon hij dus ook geen invloed uitoefenen. Dialoog met het Kremlin is nu onmogelijk. Toch is zulke kritiek te makkelijk. Andere strategieën werken ook niet. Soms lukte het hem nog naar buiten te treden. Begin 2024 had hij met zijn vrouw een twee uur durend goed interview met de onafhankelijke journalist Katarina Gordéjeva. Schlossberg probeerde de moed erin te houden, maar het bezorgde gezicht van Zjanna zei genoeg. Soms deed hij toch nog kritische uitspraken. Dan dacht je: als dit maar goed gaat.

Schlossberg was niet aanwezig op de jaarlijkse herdenking van vader Pavel Adelgeim op 6 augustus 2025. Zijn vrouw Zjanna was er wel, voerde kort het woord en kreeg een bos bloemen. Waarom Schlossberg er niet was werd niet verteld. Ik ging op onderzoek uit. Schlossberg zat in voorarrest vanwege een onderzoek naar drie aanklachten: ‘belediging van het Russische leger’ (2x) en ‘het verspreiden van ‘fake’ informatie over het leger’. Daar kan per misdrijf vijf jaar gevangenisstraf op staan. Die laatste aanklacht is cynisch. Het Kremlin zelf verspreid voortdurend ‘fake’ informatie en Schlossberg bracht de waarheid aan het licht. Het lijkt een late reactie op wat in 2014 gebeurt was, hoewel het formeel gaat om latere uitspraken. In 2024 pleitte Schlossberg voor een staakt het vuren. Op 30 Oktober 2025 op ‘de herdenkingsdag voor de slachtoffers van de politieke repressie’ (de slachtoffers van het communisme) las hij bij zijn verdediging een lijst voor van personen die tijdens Stalin in Pskov zonder vorm van proces geëxecuteerd waren en vergeleek hij de vervolging van de ‘vijanden van het volk’ van toen met de vervolging van ‘buitenlandse agenten’ nu. In een land waar Stalin gerehabiliteerd wordt is zo’n uitspraak gevaarlijk.

Er zijn de laatste jaren In Rusland vage wetten uitgevaardigd, bijvoorbeeld tegen ‘het beledigen van het leger’ of ‘het beledigen van religieuze gevoelens’. Maar wat is dat en wie bepaalt dat? Dat kan tegen iedereen gebruikt worden. Wanneer het zo niet lukt, kunnen ze hem nog altijd een hoge boete geven voor het overtreden van een recente nieuwe wet, dat je je paspoort moet laten zien wanneer je een aansteker koopt. In juni 2025 was er een huiszoeking. Zijn apparatuur werd opnieuw in beslag genomen. Hij kreeg huisarrest, voorlopig tot 8 augustus, en een verbod om internet en telefoon te gebruiken. Dat betekent bijvoorbeeld dat hij zijn bankzaken niet meer kan doen. Hij mocht alleen zijn familie nog ontvangen. De zittingen van het onderzoek vinden deels achter gesloten deuren plaats en duren uren. Hij werd later tijdelijk gearresteerd en weer vrijgelaten met een taakstraf van 480 uur. Op 8 december was er een openbare zitting, waar het huisarrest tot 2 februari 2026 werd verlengd. Zijn advocaat stelde een compromis voor: Schlossberg zou afzien van openbare activiteiten in ruil voor het opheffen van het huisarrest. Dat werd afgewezen en in hoger beroep opnieuw afgewezen. Hij mocht wel zijn telefoon weer gebruiken.

“GrazjdaninTV”, een van de media van Jabloka, maakte een programma, waarin ze mensen op straat vroegen naar hun mening over deze zaak. Sommige mensen antwoordden dat ze het met hem een waren, anderen dat ze het niet met hem eens waren, maar het niet nodig vonden hem te vervolgen. Een van mijn bekenden nam het daar nog voor hem op. Enkele mensen vonden het terecht, omdat Schlossberg als buitenlandse agent geld uit het Westen zou hebben ontvangen. Sommigen antwoordde op de vraag “wat denkt u ervan”: “Het is in Rusland beter niet te denken” of “het is in Rusland beter te zwijgen”. Dat zijn indirect kritische antwoorden. De sfeer van de Sovjet-Unie is weer helemaal terug.

Er is volgens mij weinig kans dat dit goed afloopt. Schlossberg is nu aan de beurt. De sombere gezichten van zijn advocaat en zijn vrouw zeggen genoeg.

Bronnen:

• Moskow Times, 11 juni, 2 en 24 oktober, 5 december (in het Engels)

Te zien via YouTube: (alles in het Russisch)

• Grazjdaninj TV (Echo Pskovy) 8 en 30 oktober, 5 en 13 december.
• Skazji Gordeevoj (29 mei 2024) Interview met Lev and Zhanna Schlossbergs “Большинство молчит”, “de meerderheid zwijgt”.

januari 2026 - Paul Baars - lid van Steungroep Mensenrechten Pskov van Amnesty Nijmegen