Intersekse en Mensenrechten

Op maandag 22 juni organiseerde de Gendergroep van Amnesty International Maastricht in samenwerking met Amnesty Leeuwarden en de Vrouwenrechtengroep van Amnesty Nijmegen in het kader van de Pride Month een online lezing over Intersekse en Mensenrechten. In Nijmegen kon de lezing live worden bijgewoond in de Ark van Oost.

De lezing start om 16.00 uur met Renate, National Policy Adviser van het NNID, het Expertisecentrum seksediversiteit, een mensenrechtenorganisatie die zich inzet voor de emancipatie van intersekse personen. Naast haar staat ervaringsdeskundige Hanzei, die als intersekse persoon haar ervaringen wil delen

In een kort filmfragment wordt een idee gegeven van de problemen van intersekse personen in de vorm van een klein meisje, Wen Long, spelend op het strand dat vertelt over hoe het is om zowel jongen als meisje te zijn. Dat wil zeggen dat je niet weet waar je bij hoort. Je bent helemaal niks, lijkt het, maar je kunt niet niets zijn. Belangrijk is dat je niet hóéft te kiezen voor het een of het ander maar dat je dat wel mág doen. Uiteindelijk wil je gewoon jezelf zijn.    

Intersekse is bij dieren, zoals schapen, een vaker voorkomend verschijnsel. Bij mensen wordt direct na de geboorte vastgesteld of het een jongen of meisje is. Pas later in het leven ontdekken intersekse mensen dat ze intersekse zijn, soms in de puberteit of als ze kinderen krijgen, maar het kan ook op elk ander tijdstip in hun leven plaatsvinden.

Er zijn net zoveel intersekse personen in Nederland als er inwoners in Nijmegen zijn: ongeveer 190.000. Een op de 90 personen zijn intersekse, d.w.z. geboren met een lichaam dat niet definitief als mannelijk of vrouwelijk te bepalen is. Intersekse mensen hebben meestal bij ‘geslacht’ niet een X in hun paspoort staan maar gewoon een V of M. Is het geslacht bij de geboorte onduidelijk dan start gelijk een heel proces. 

Op school leren we weliswaar dat je bij de geboorte ofwel xx ofwel xy chromosomen hebt maar in werkelijkheid is er sprake van een enorme diversiteit die over een heel spectrum aan mogelijkheden met oneindig veel variaties is verdeeld. Intersekse verwijst naar de geleefde ervaringen van personen geboren met een lichaam dat niet aan de standaardnorm voldoet.

Ervaringsdeskundige Hanzei vertelt hoe ze na een aanvankelijk vrij normale puberteit als jongen, met een verdieping van de stem, alsnog een fase van vrouwelijke puberteit doormaakte. Ze kende grote variaties in hormoonniveau met vaak hoge testosteronproductie.  Probeer dat maar eens uit te leggen aan je ouders.  

Bij de meeste mensen is er een groot gebrek aan bewustzijn (awareness) van deze problematiek met als gevolg vaak voorkomende discriminatie. Zo’n 56% van intersekse personen heeft afgelopen jaar discriminatie ervaren, wat een grote impact heeft op hun leven.  

Intersekse kinderen worden vaak onderworpen aan onnodige, niet noodzakelijke medische behandelingen die ervoor moeten zorgen dat ze beter binnen het hokje ‘man’ of ‘vrouw’ vallen (‘normalizing treatment’), zonder dat ze daar zelf toestemming voor hebben gegeven, zonder ‘informed consent’. De behandeling wordt omschreven als cosmetische procedure of ‘corrective surgery’. Je bent een man of vrouw met een medisch probleem, een medische aandoening. Deze uitwissing (‘erasure’) heeft vaak als effect dat mensen zich niet met hun lichaam verbonden voelen. De chirurgie leidt niet alleen vaak tot chronische pijn maar ook tot ernstige psychische problemen.

In het gezin zijn de problemen van intersekse kinderen moeilijk bespreekbaar. Hoe vertel je dat je door een puberteit gaat die verkeerd voelt? Ouders, zelfs als ze zelf dokter zijn, praten er niet (graag) over. De ouders en de kinderen is ook meestal niet verteld dat het kind intersekse is. Wel ondergaat het kind vaak chirurgie, een hormoonbehandeling of een psychologische behandeling. Het kind zelf voelt alleen schaamte voor een lichaam dat ‘fout’ is.  Het krijgt te horen: “Vertel dit tegen niemand”. Dit verborgen houden van het probleem heeft vaak schadelijke effecten.

Intersekse kinderen worden vaak gepest op school. Er bestaat een grote afstand tot leeftijdgenoten. Van alle intersekse mensen heeft 76% te lijden onder pestgedrag (ook door leraren). En dan is er nog het domino-effect: vanwege pestgedrag ga je vroeg van school en daardoor heb je minder kansen in het leven, is het moeilijk werk te vinden en vaak kun je ook niet werken door ervaren trauma’s. Dakloosheid komt ook vaak voor.

Als intersekse kind steek je altijd af tegen andere kinderen, al was het maar door je lengte. Je wordt slachtoffer van verbaal geweld (‘verbal abuse’) en de vraag of je je mag omkleden bij de meisjes leidt tot verschil van mening onder leraren. Je bent genoodzaakt jezelf te verbergen en om erbij te horen pas je je stem aan en ga je je scheren. Pas in Nederland daalde bij Hansei het besef in dat ze niet langer hoefde te doen alsof, niet hoefde te faken om geaccepteerd te worden, in plaats van geaccepteerd te worden als dat wat je bent. Het was ook geweldig om tijdens de Pride in Amsterdam in een boot te zitten met allemaal andere intersekse kinderen. Eindelijk kun je trots zijn op jezelf en hoef je je niet te verbergen. Zelfs al zie je jezelf niet als Pride-persoon, het is heel bijzonder als je wordt toegejuicht voor iets waarvoor je je dacht te moeten schamen.

Wat betreft de mensenrechten: bij de lhbtqia+-gemeenschap is er sprake van een ‘shared normative struggle’, een gedeelde strijd rond normen en toegang tot bronnen (‘access to resources’). Maar niet alle intersekse personen identificeren zich als LHBTQIA+. Ze willen niet allemaal onder die paraplu vallen. Vaak is sprake van ‘tokenism’: een puur symbolische poging om de suggestie van inclusie of diversiteit te wekken.

Mensenrechtenschendingen komen veel voor: discriminatie, seksueel geweld, schending van het recht op leven (keuze voor abortus bij intersekse kinderen), op het gebied van educatie (leren wat intersekse is), gezondheidszorg (gezond geboren kinderen worden invalide gemaakt).

De Mensenrechten van intersekse personen zijn geregeld in diverse verdragen van de Verenigde Naties, met comités die onderzoeken hoe landen ervoor staan bij de implementatie van bepaalde rechten, zoals die in het Kinderrechtenverdrag (CRC 2015), het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van elke vorm van rassendiscriminatie (CERD 2015), Het Vrouwenrechtenverdrag (CEDAW 2016) en de commissie die toeziet op ESC- (economische, sociale en culturele) rechten (CESRC 2017).

Een van de zaken waar wetgeving verbetering kan brengen is de eis van volledig vrije instemming (‘consent’) die ertoe moet leiden dat onomkeerbare medische ingrepen (‘non-consensual unnecessary medical treatment’) worden uitgesteld tot de betrokkene zelf daarvoor toestemming kan geven.  In het maatschappelijke veld (‘societal’) zou moeten worden gewerkt aan zichtbaarheid, kennis en het inclusief maken van de samenleving.

De lezing roept diverse vragen op bij de toehoorders waarbij aan de orde komt:

• de scheiding van pasgeboren kinderen van de ouders vanwege onderzoek naar het geslacht van het kind gedurende de eerste drie dagen;
• de relatie tussen intersekse en gender, sekse, etc.;
• wie ik ben zonder deze beslissing jezelf man of vrouw te noemen;
• de sensatie van artsen die in het ziekenhuis moeten komen kijken naar “uitzonderlijke” gevallen wat leidt tot objectificatie: niet gezien worden als persoon, wat ook voorkomt bij mensen met een handicap en vaak leidt tot zorg mijden, ‘care-avoiding’;
• het paradigma van pathologisering en medicalisering dat zou moeten worden veranderd door inspanningen van de maatschappij en de regering;
• sekse als sociale constructie (“boxes created which we call ‘sexes’”) of categorisering in plaats van iets wat op vele manieren te benaderen is;
• educatie: kinderen al vroeg bijbrengen dat iedereen verschillend is en dat dat oké is, leraren moeten weten wat intersekse is en biologieboeken zouden niet zo absoluut moeten zijn;
• cultuur en intersekse: kennis van het fenomeen, toegang tot medische dossiers, acceptatie/normalisatie van intersekse in sommige culturen en andere culturen waarin kinderen krijgen heel belangrijk is terwijl intersekse mensen vaak geen kinderen kunnen krijgen, IND personeel dat vaak niet weet wat intersekse is;
• de vraag hoe respectvol te spreken over intersekse en zoeken naar ander taalgebruik in de maatschappij en in de medische wereld;
• wat intersekse mensen vooral appreciëren: luisteren en oprechte vragen stellen;
•  

Voor meer informatie over intersekse zie: Handreiking-LHBT-intersekse-2020.pdf